Việc giải quyết thừa kế tại Pháp được thực hiện ra sao ?

Một người thân vừa mới qua đời tại Pháp, không để lại di chúc. Người đã mất có thể là bố, mẹ, bác, cô, vợ, chồng, anh chị, em ruột hay anh chị em họ với một hoặc nhiều người sống tại Việt nam. Xung quanh vấn đề thừa kế có yêu tố nước ngoài, có nhiều câu hỏi sẽ đặt ra : Ai sẽ là người được hưởng thừa kế ? Luật của Pháp có qui định giống luật Việt nam về quyền thừa kế của vợ hoặc chồng góa hay không ? Trình tự giải quyêt thừa kế ở Pháp được tiến hành ra sao ? Đâu là những khoản phí phải trả ? Trong hàng loạt vấn đề pháp lý, thuế khóa do việc mở thừa kế sẽ đặt ra, vấn đề nào cần phải giải quyết trước ? Điều gì nên làm và điều gì tuyệt đối không nên làm ? Xin chia sẻ cùng các đồng nghiệp một vài hiểu biết về thủ tục thừa kế tiến hành tại Pháp. 

Trình tự giải quyết

Việc giải quyết thừa kế tại Pháp sẽ qua bốn giai đọan và do một Công chứng viên, được nhà nước ủy quyền, chịu trách nhiệm thực hiện. 

Lập danh sách những người thừa kế

Trong giai đọan đầu tiên này, cần lập danh sách những người có quyền hưởng thừa kế và kỷ phần tương ứng của họ.  

Để làm việc này, người công chứng viên yêu cầu thân nhân của người quá cố cung cấp tài liệu xác định những thành viên của gia đình mà việc thừa kế có thể sẽ lên hệ đến (sổ hộ khẩu gia đình, thỏa ước hôn nhân, bản án ly dị v.v.). Tiếp theo, người công chứng viên tập hợp những giấy tờ thể hiện ý chí của người quá cố định đọat một phần hay toàn bộ di sản thừa kế : di chúc, hợp đồng tặng cho tài sản giữa vợ chồng. Người công chứng viên cũng sẽ tra cứu cơ sở dữ liệu tại Trung tâm lưu trữ di chúc để tìm kiếm những di chúc mà người quá cố đã lập [1].

Xác định khối di sản thừa kế

Trong giai đọan này, Công chứng viên thống kê khối di sản người quá cố để lại, trong đó liệt kê tài sản có (gồm số dư tài khoản, chứng khoán, động sản, bất động sản) cùng với ước tính giá trị của những tài sản này và những khoản nợ. Để làm việc này, người công chứng viên thu thập những giấy tờ như chứng từ sở hữu, giấy báo có ngân hàng, sổ tiết kiệm, hóa đơn v.v. cho phép xác tài sản có và tài sản nợ trong khối di sản. Những người thừa kế cũng cần cung cấp cho người công chứng viên những giao dịch khác nhau người quá cố đã thực hiện như mua, bán, đổi chác, lập công ty, tặng cho v.v. Tùy theo từng trường hợp mà người công chứng viên lập bản tình trạng khối di sản hoặc lập bản kiểm kê tài sản.  

Kê khai thừa kế 

Sau hai bước trên, Công chứng viên thực hiện các thủ tục liên quan đến đăng ký bất động sản (do có sự chuyển dịch quyền sở hữu) và khai thừa kế gồm lập và gửi cho Cơ quan quản lý thế chấp Giấy chứng nhận bất động sản đối với tài sản là bất động sản và lập tờ khai thừa kế. Trong trường hợp phải nộp thuế, sẽ tiến hành trích trả thuế cho cơ quan thuế vụ trong thời hạn 6 tháng kể từ thời điểm mở thửa kế hoặc đề ghị trả chậm hoặc trả từng phần khoản thuế này.  

Những người thừa kế có thể quyết định trong giai đọan này việc chia hoặc không chia, một phần hoặc toàn bộ di sản với lời tư vấn của Công chứng viên.  

Phân chia thực tế di sản thừa kế

Việc phân chia thực tế khối di sản thửa kế là giai đoạn cuối cùng. Những người thừa kế có thể quyết định không phân chia khối di sản và, trong trường hợp này, họ giữ chế độ sở hữu chung (theo phần) bao lâu tùy thích. 

Tuy vậy, khi chế độ sở hữu chung tỏ ra không phù hợp, những người thửa kế (là đồng chủ sở hữu) có thể quyết định phân chia khối di sản. Về nguyên tắc, quyết định phân chia di sản có thể xảy ra bất cứ lúc nào và theo nguyên tắc tự chia và tự thỏa thuận. Trong trường hợp có bất đồng nghiêm trọng (ví dụ như thành phần tài sản của mỗi suất thừa kế hay việc định giá những tài sản đó) tranh chấp sẽ do Tòa án giải quyết (tốn thêm thời gian và tiền bạc cho vụ kiện dân sự). 

Mất bao nhiêu thời gian ?  

Ngành công chứng Pháp xây dựng một hệ thống cơ sở dữ liệu tin học nổi tiếng nhằm lưu trữ những di chúc đã được công chứng hoặc được lưu gửi tại phòng công chứng. Tuy vậy, do công chứng không phải là điều kiện có hiệu lực của di chúc, nên có nhiều trường hợp di chúc hợp pháp không được lưu tại cơ sở dữ liệu này.

Thời gian giải quyết thừa kế tùy thuộc nhiều vào đặc điểm từng trường hợp. Trung bình là mất 6 tháng kể từ ngày mở thừa kế. Đó cũng là thời hạn mà luật yêu cầu phải nộp các khoản thuế từ thừa kế. Nếu chậm nộp, thì sẽ phải chịu phạt 0,75%/tháng trên khoản tiền chậm nộp. 

Ngoài những trình tự giải quyết chung nói trên, có thể có thêm những thủ tục đặc biệt và như vậy, thời gian sẽ kèo dài thêm vài ba tháng. Ví dụ, nếu có người thừa kế là vị thành niên hoặc người không có năng lực hành vi (đặt dưới chế độ giám hộ hoặc đỡ đầu), thì có thể phải triệu tập Hội đồng gia đình, tham khảo ý kiến của thẩm phán giám hộ hoặc xin phép những người này. Một số tài sản phải được xử lý đặc biệt như sản nghiệp thương mại, nông trại, doanh nghiệp cần phải duy trì hay cần chuyển quyền khai thác cho người khác. Đôi khi phải trưng cầu giám định hoặc người quản lý tư pháp. Việc tìm kiếm những người thừa kế theo luật hoặc theo di chúc đôi khi được trao cho chuyên gia phả hệ, và khó có thể nói trước thời gian tìm kiếm là bao lâu. 

Còn nhiều yếu tố khác có ảnh hưởng đến quá trình giải quyết thừa kế, và đến thời hạn giải quyết, như : mức độ hòa thoận giữa những người thừa kế, tầm quan trọng của khối di sản hoặc khoản nợ, sự xuất hiện người thừa kế nước ngoài hoặc tài sản thừa kế nằm ở nước ngoài.  

Chi phí ? 

Những chi phí mà những người thừa kế trả trong quá trình giải quyết thừa kế tại Pháp sẽ bao gồm 3 loại : Thuế trả cho nhà nước Pháp (gồm thuế thu nhập từ thừa kế giao động từ 5% đến 60% tùy theo mức độ gần gũi giữa người thừa kế và người để lại thừa kế và giá trị tài sản được nhận, thuế tem, thuế trên giá trị gia tăng do chuyển nhượng bất động sản), các chi phí mà Công chứng viên đã chi (chi phí để xin một số giấy tờ bắt buộc, lệ phí đăng ký bất động sản) và tiền thù lao của Công chứng viên chịu trách nhiệm giải quyết thừa kế (theo biểu thù lao nhà nước qui định).

LS. TS. Nguyễn Hải Hà

Văn phòng luật sư Hải Hà & Cộng sự